Yutkunma sırasında çok sayıda kas ve sinir koordineli şekilde çalışıyor. Yaş ilerledikçe bu mekanizmada meydana gelen değişiklikler yutma güçlüğüne, yani tıptaki adıyla disfajiye neden olabiliyor. Özellikle ileri yaşlarda görülen yutma bozukluklarının “yaşlılıktandır” denilerek göz ardı edilmemesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Ömer Erdur, erken tanının güvenli beslenme ve yaşam kalitesinin korunması açısından büyük önem taşıdığını söyledi.
YAŞLANMAYLA BİRLİKTE YUTMA MEKANİZMASI ZAYIFLAYABİLİYOR
Yutma güçlüğünün yalnızca inme, Parkinson ve Alzheimer gibi nörolojik hastalıklarda ya da boğaz bölgesindeki tümör ve darlıklarda görülmediğini belirten Erdur, yaşlanmanın da yutma fonksiyonunu etkileyebildiğine dikkat çekti. Yaş ilerledikçe kas kütlesindeki azalma, reflekslerin yavaşlaması, ağız ve boğaz bölgesindeki duyuların azalması, yutak kaslarında güçsüzlük ve kaslar arasındaki koordinasyonun bozulması yutmayı zorlaştırabiliyor. Diş ve protez problemleri ile tükürük salgısındaki azalmanın da bu sürece katkı sağlayabildiği ifade edildi.
YEMEK YERKEN ÖKSÜRME AKCİĞERLERİ TEHDİT EDEBİLİR
Yutma bozukluğunun en önemli risklerinden biri, yiyecek veya sıvıların yemek borusu yerine soluk borusuna kaçması olarak bilinen aspirasyon. Prof. Dr. Erdur, özellikle ileri yaştaki kişilerde boğaz bölgesindeki duyunun azalması nedeniyle aspirasyonun her zaman öksürükle kendini göstermeyebileceğini söyledi. Akciğerlere ulaşan gıda, sıvı veya tükürüğün tekrarlayan enfeksiyonlara ve aspirasyon zatürresine yol açabileceğini belirten Erdur, yemek veya su içerken sık sık ortaya çıkan öksürüğün kesinlikle göz ardı edilmemesi gerektiğini vurguladı.
AÇIKLANAMAYAN KİLO KAYBI DA BELİRTİ OLABİLİR
Yutkunurken takılma, öksürme veya boğulma korkusu yaşayan yaşlı bireylerin zamanla yemek yemekten kaçınabildiğini belirten Erdur, bunun kilo kaybı, yetersiz beslenme ve kas kaybına neden olabileceğini ifade etti. Su içerken öksüren kişilerin sıvı tüketimini azaltmasının dehidratasyona yol açabileceğini belirten Erdur, tablet veya kapsül yutmakta zorlanan hastaların ise ilaçlarını düzenli kullanmakta güçlük yaşayabileceğine dikkat çekti.
BU BELİRTİLER GÖZ ARDI EDİLMEMELİ
Yaşlı bireylerde yutma fonksiyonunun değerlendirilmesini gerektirebilecek belirtiler arasında şunlar yer alıyor:
- Yemek veya sıvı tüketirken sık sık öksürme
- Boğulma hissi yaşama
- Sürekli boğaz temizleme ihtiyacı
- Yutkunurken ağrı veya zorlanma
- Yemekten sonra seste ıslak veya hırıltılı bir değişiklik olması
- Gıdanın boğazda veya göğüste takıldığı hissi
- Lokmayı uzun süre ağızda bekletme
- Öğünlerin normalden uzun sürmesi
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları
- Tablet veya kapsülleri yutmakta zorlanma
YUTMA BOZUKLUĞU TEDAVİ EDİLEBİLİYOR
Prof. Dr. Erdur, yutma güçlüğünün ayrıntılı değerlendirmelerle tespit edilebildiğini belirterek, gerekli durumlarda videofloroskopik yutma çalışması ve endoskopik yutma değerlendirmelerinden yararlanılabildiğini söyledi. Değerlendirme sonucunda hastanın güvenli beslenmesi için uygun gıda ve sıvı kıvamı belirlenebiliyor. Beslenme sırasında doğru pozisyonun sağlanması, baş ve boyun pozisyonlandırma teknikleri, yutma egzersizleri ve hastaya özel terapi yöntemleri uygulanabiliyor. Altta yatan nedene göre tıbbi veya cerrahi tedaviler de gündeme gelebiliyor.
SOFRADA KALAN YEMEKLER BİR UYARI OLABİLİR
Yaşlı bireylerin yemeklerini sürekli yarım bırakmasının her zaman iştahsızlık anlamına gelmeyebileceğini vurgulayan Erdur, yutkunma sırasında yaşanan zorluk ve boğulma korkusunun da kişiyi yemek yemekten uzaklaştırabileceğini belirtti. “Tabağında sürekli yemek bırakan, su içerken öksüren veya yemek süresi giderek uzayan bir yaşlının bu davranışının altında yutma güçlüğü olup olmadığı araştırılmalıdır” diyen Erdur, belirtilerin erken fark edilmesinin ciddi komplikasyonların önlenmesine yardımcı olabileceğini ifade etti.
GÜVENLİ YUTMA İÇİN BUNLARA DİKKAT
Yemek sırasında televizyon gibi dikkat dağıtıcı unsurların mümkün olduğunca ortadan kaldırılması, kişinin dik pozisyonda oturması, küçük lokmalar alması ve acele etmeden yemek yemesi öneriliyor. Lokma tamamen yutulmadan yeni bir lokma alınmaması ve yiyeceklerin iyi çiğnenmesi de güvenli yutmaya katkı sağlayabiliyor. Ancak her yutma sorununun farklı olabileceğini belirten Prof. Dr. Ömer Erdur, özellikle su içerken öksürme veya boğulma hissi yaşayan kişilerin kendi kendine gıdaların kıvamını değiştirmek yerine uzman değerlendirmesinden geçmesi gerektiğini vurguladı. Yutma bozukluğunun yaşlılığın kaçınılmaz bir sonucu olmadığını belirten Erdur, erken fark edilen belirtilerin doğru değerlendirilmesiyle aspirasyon riskinin azaltılabileceğini, yeterli sıvı ve besin alımının korunabileceğini kaydetti.