Nöbetçi Eczaneler
Belsa Plaza: Mekânsal Bir Kırılma ve Sosyolojik Çöküş Tütün İşçisinden Plaza Çalışanına: Kimliğin Buharlaşması
İzmit’in kalbinde Tekel Binası’nın o vakur taşlarının yerini alan Belsa Plaza, kentsel literatürde “mekânsal bir kopuş”tan ziyade, sistemli bir “toplumsal mühendislik” projesidir.
1993 yangınının dumanı henüz kentin üzerinden çekilmeden temelleri atılan bu yapı, kentin üretim odaklı kimliğini, tüketime dayalı ruhsuz bir “hizmet sektörü” modeline hapsetmiştir.
Üretim Mekânından Tüketim Labirentine: Mimari Yabancılaşma
Tekel Binası, dışarıdan bakıldığında ne olduğu anlaşılan, kente güven veren, sınırları ve anlamı belli bir “üretim kalesi” idi.
Belsa Plaza ise, birbirine benzeyen dükkanları, floresan ışıklı ruhsuz koridorları ve karmaşık kat planıyla İzmitliyi kendi merkezinde yabancılaştıran bir yapı olmuştur.
Akademik bir perspektifle; Tekel’in o “yasak odaları” merak uyandıran birer gizemken, Belsa’nın labirentleri insanı içine çeken ama hiçbir yere çıkarmayan bir “mekânsal anomi” (kuralsızlık ve belirsizlik) yaratmıştır.
O yıllarda küçük bir çocuk olarak o tütün şatosuna baktığımda hissettiğim “ait olma” duygusu, bugün Belsa’nın soğuk cam yüzeylerinde paramparça olmuştur.
Fabrika Kızlarından “Görünmez” Hizmet Elemanlarına
Belsa Plaza’nın inşasıyla birlikte İzmit’in sosyolojik dokusunda en derin çöküş yaşanmıştır:
İnsan tipolojisinin değişimi:
Tekel Dönemi: Mavi önlüklü, sendikalı, ekonomik özgürlüğü olan ve kentin sokaklarında vakarla yürüyen “Fabrika Kızları” vardı. Onlar birer “özne” idi.
Belsa Dönemi: Plazanın dar dükkanlarında, asgari ücretle, güvencesiz ve kimliksiz çalışan “tezgahtar” ve “hizmet elemanı” kitlesi oluştu.
Bu geçiş, kentin emeğinin onurundan, sermayenin ucuz iş gücü pazarına evrilmesidir.
Mahalle esnaflarının büfelerine sigara karnesiyle tütün almaya gelen o onurlu esnafın yerini; plazanın yüksek kiraları altında ezilen, markaların gölgesinde görünmezleşen bir “alt-orta sınıf” almıştır.
Siyasal Rantın Anıtı Olarak Beton
Belsa Plaza, yerel siyaset ve İstanbul sermayesinin o meşhur “el sıkışmasının” fiziksel bir anıtıdır.
“Modernleşme” ve “Vizyon” adı altında kente pazarlanan bu yapı, aslında kentin hafızasının üzerine dökülmüş bir şerbettir.
Belediye binasının da bu kompleksin içine taşınması, siyasal erk ile ticari rantın iç içe geçtiğinin, kamusal alanın ticari alana kurban edildiğinin en somut kanıtıdır.
Siyasetçiler, o günlerde plazanın kurdelesini keserken aslında kentin geçmişiyle olan bağını kesiyorlardı.
Tekel binasının o çocuk halimle merak ettiğim “gizli odaları“, Belsa’da yerini karanlık siyasi pazarlıkların yapıldığı kapalı ofislere bırakmıştı.
Sosyolojik Sonuç:
Bir “Kentdaş”tan “Müşteri”ye Dönüşüm
Belsa Plaza ile birlikte İzmitli, artık şehrinin sahibi olan bir “kentdaş” değil, plazada vakit öldüren bir “müşteri” haline getirilmiştir.
Tekel’in tütün kokusuyla harmanlanan o “ortak hafıza”, plazanın fast-food kokuları ve ucuz tekstil ürünleri arasında kaybolup gitmiştir.
1999 Depremi öncesi İzmit’in yaşadığı en büyük sarsıntı aslında bu binadır; çünkü bu bina, kentin ruhunu depremden önce enkaz altına almıştır.
Küllerin Üstünde İzmit: Bir Hafıza Restorasyonu Mümkün mü?
İzmit’in (Kocaeli) Tekel Binası’ndan Belsa Plaza’ya uzanan serüveni, bir kentsel dönüşüm hikâyesinden ziyade bir **”Kentsel Kimlik Suikastı”**nın otopsisidir. 1993 yangınıyla gökyüzüne karışan tütün kokusu, sadece bir fabrikanın dumanı değil; bir kentin üretim disiplininin, kadın emeğinin zarafetinin ve esnaf kültürünün son nefesiydi. Bugün geriye dönüp baktığımızda, o gün “modernlik” diye pazarlanan beton yığınının, kentin ruhunda açtığı devasa boşluğu çok daha net görüyoruz.
I. 1999 Depremi Öncesi İlk Büyük Yıkım: Zihinsel Enkaz
Kocaeli için 17 Ağustos 1999, fiziksel bir kıyametti; ancak Tekel’in yanışı ve yerine Belsa’nın dikilişi, kentin sosyolojik depremiydi. Kent hafızası, sismik sarsıntılardan önce rant sarsıntılarıyla yerle bir edilmişti. Bugün İzmit’in merkezinde yürüyen bir genç için “Fabrika Kızı” bir masal kahramanı, “Sigara Karnesi” ise antik bir nesne hükmündedir. Oysa bunlar, bu kentin genetik kodlarıydı. Belsa Plaza, bu kodların üzerine dökülmüş, geri dönüşü imkansız kılan bir beton dökümüdür.
Güncel Yansımalar:
Ruhsuzlaşan Kent ve Kaybolan “Özne”
Bugün Belsa Plaza’nın o loş koridorlarında yürürken hissettiğimiz o yabancılaşma, kentin genel bir semptomudur.
Tekel döneminde kentin “öznesi” olan üretim sahibi İzmitli, bugün devasa alışveriş merkezlerinin ve ruhsuz plazaların “nesnesi” haline gelmiştir.
Sosyolojik Boşluk:
Esnafın o güven ve dayanışma odaklı yapısı, yerini “hizmet bedeli” ve “kira stopajı” parantezine sıkışmış soğuk bir ticarete bırakmıştır.
Mekânsal Kopuş:
Halkevi ile Tekel arasındaki o tarihi koridor kopmuş; şehir, hafızasız bir “geçiş güzergahına” dönüşmüştür.
Fail Kim?
Bu vakanın faili sadece o gece o kıvılcımı çakan el değildir.
Asıl fail; kentin tarihini rantın gölgesinde pazarlayan yerel siyaset, İstanbul sermayesinin istilacı iştahı ve ne yazık ki bu dönüşüme “modernleşiyoruz” zannıyla sessiz kalan kentsel kabuldür.
O gün o yangını “bir kıvılcıma bakar” diyerek meşrulaştıran kamuoyu mühendisliği, bugün hala kentin diğer tarihi dokuları üzerinde aynı sinsi dili kullanmaya devam etmektedir.
Geleceğe Bakış:
Hafızayı Geri Kazanmak
Peki, her şey bitti mi?
Hayır. Sizin o çocukluk merakınız, o dönemin tekel karneleri ve fabrika kızlarının o vakur yürüyüşü, bu yazı dizisiyle yeniden canlanacaktır.
Bir kentin hafızası, binalar yıkılsa bile anlatılan hikayelerde yaşamaya devam eder.
Sonuç olarak;
İzmit, küllerinden yeniden doğacaksa, bu Belsa Plaza’nın cam yüzeylerinde değil, Tekel’in o taş duvarlarındaki emeği ve zarafeti hatırlayan zihinlerde başlayacaktır.
Vedat ÇALIK
YORUMLAR